بلاگ
ایمپلنت یا بریج؟ تفاوت ایمپلنت و بریج در یک نگاه
وقتی یک دندان از دست می‌رود، پرسش اصلی بیماران معمولاً این است: ایمپلنت یا بریج؟ پاسخ کوتاه این است که هیچ‌کدام به‌طور کلی بهتر نیست؛ پاسخ دقیق به ماندگاری، وضعیت دندانهای مجاور، استخوان و هزینهی کل مسیر درمان بستگی دارد.
این مقاله ایمپلنت یا بریج را در سه محور مقایسه می‌کند: عمر (ماندگاری ۵ و ۱۰ ساله)، اثر بر دندانهای مجاور، و ساختار هزینه، بدون ذکر قیمت. موضوع، جایگزینی دندان از دست رفته‌ی «تکی» بین دو دندان طبیعی است؛ برای بی‌دندانی کامل یا چند دندان پشت‌سرهم، راهنمای دیگری لازم است. اعداد از مرورهای سیستماتیک منتشرشده آمده و هر جا شواهد محدود است، همان را می‌گوییم.
آنچه در این مقاله می‌خوانید
- ایمپلنت یا بریج در جایگزینی دندان از دست رفته دو منطق متفاوت است: ایمپلنت جای ریشه می‌نشیند و دو دندان مجاور دستنخورده می‌مانند، اما بریج به تراشیدن دندانهای دو طرف جای خالی تکیه دارد.
- ماندگاری: در مرور سیستماتیک Pjetursson و همکاران، بقای ۱۰ سالهی بریج روی دندان طبیعی ۸۹٫۲٪ و تاج تکی روی ایمپلنت ۸۹٫۴٪ بود؛ یعنی در «عمر» تفاوت قاطعی دیده نمی‌شود.
- تفاوت واقعی در نوع مشکل است: عوارض بریج بیشتر زیستی (پوسیدگی، از دست رفتن حیات پالپ دندان پایه) و عوارض ایمپلنت بیشتر فنی (شکستن چینی، شل‌شدن پیچ) گزارش شده است.
- هزینه: در این مقاله هیچ عددی نمی‌بینید. مقایسهی منصفانه یعنی دیدن هزینهی شروع، تعمیر، تعویض و مراحل کمکی کنار هم، و این فقط با طرح درمان شخصی ممکن است.
- در ایمپلنت یا بریج هیچ‌کدام برای همه برتر نیست؛ استخوان، وضعیت دندانهای مجاور، سیگار، دیابت و دندان‌قروچه تعیین می‌کنند و تصمیم نهایی با معاینه و رادیوگرافی گرفته میشود.
ایمپلنت یا بریج؟ تفاوت ایمپلنت و بریج در یک نگاه
هر دو روش، یک دندان از دست رفته را با ترمیم ثابت جایگزین می‌کنند، اما از دو راه می‌روند. در بریج دندان، دندانهای دو طرف جای خالی تراشیده می‌شوند و روی آنها روکش قرار می‌گیرد؛ دندان مصنوعی وسط به این دو روکش وصل است. در ایمپلنت، یک پایه‌ی پیچ‌مانند، معمولاً از تیتانیوم، در استخوان قرار می‌گیرد و تاج روی آن سوار میشود، بدون آنکه به دندانهای مجاور تکیه کند.
Hebel و همکاران در Journal of the Canadian Dental Association تفاوت ایمپلنت و بریج را این‌طور جمع‌بندی می‌کنند: بریج نیازمند کاهش ساختار دندانهای پایه است، ایمپلنت دندانهای مجاور را دستنخورده میگذارد؛ در عوض ایمپلنت زمان بیشتری میبرد و اگر استخوان یا بافت نرم کافی نباشد، پیچیده‌تر میشود (Hebel).
| ویژگی | بریج دندان | ایمپلنت |
|---|---|---|
| روش کار | دو دندان مجاور تراشیده می‌شوند و بریج روی آنها سیمان میشود | پایه در استخوان کاشته میشود و تاج روی آن قرار می‌گیرد |
| دندانهای مجاور | ساختار آنها کم میشود و روکش می‌گیرند | دستنخورده می‌مانند |
| نیاز به استخوان | معمولاً ندارد | به استخوان و بافت نرم کافی نیاز دارد؛ گاهی پیوند لازم است |
| مدت درمان | کوتاه‌تر | طولانی‌تر؛ در روش معمول، تاج بیش از دو ماه پس از کاشت گذاشته میشود |
| هنگام مشکل | بریج یک واحد است و مشکل یک پایه، کل آن را درگیر می‌کند | اگر مشکل فقط در تاج یا پیچ باشد، همان بخش اصلاح میشود |
| عارضه‌ی شایع‌تر | زیستی: پوسیدگی و از دست رفتن حیات پالپ دندان پایه | فنی: شکستن چینی و شل‌شدن پیچ یا اباتمنت |
زمان‌بندی ایمپلنت از پروتکل‌های بارگذاری ITI می‌آید: در بارگذاری معمول، تاج بیش از دو ماه بعد از کاشت گذاشته میشود (ITI).
عمر بریج و ایمپلنت: ماندگاری ۵ و ۱۰ ساله
پرکاربردترین داده‌ی بحث ایمپلنت یا بریج، مرور سیستماتیک Pjetursson و همکاران (Clinical Oral Implants Research، ۲۰۰۷) است که ماندگاری انواع ترمیم ثابت را در پیگیری ۵ و ۱۰ ساله مقایسه کرده است. «ماندگاری» در این مطالعه یعنی ترمیم هنوز در دهان است، نه اینکه مشکلی نداشته (Pjetursson).
| نوع ترمیم | بقای ۵ ساله | بقای ۱۰ ساله |
|---|---|---|
| بریج معمول روی دندانهای طبیعی | ۹۳٫۸٪ | ۸۹٫۲٪ |
| تاج تکی روی ایمپلنت | ۹۴٫۵٪ | ۸۹٫۴٪ |
| بریج چندواحدی روی ایمپلنت | ۹۵٫۲٪ | ۸۶٫۷٪ |
| بریج یک‌سر آویز (کانتیلور) | ۹۱٫۴٪ | ۸۰٫۳٪ |
| بریج ترکیبی روی دندان و ایمپلنت | ۹۵٫۵٪ | ۷۷٫۸٪ |
در ۱۰ سال، بریج معمول (۸۹٫۲٪) و تاج تکی روی ایمپلنت (۸۹٫۴٪) تقریباً هم‌سطح‌اند. پس اگر «عمر» را ماندگاری ترمیم بدانیم، در بحث ایمپلنت یا بریج این دادهها برتری قاطع یکی را نشان نمی‌دهند. نکته‌ی عملی‌تر این است که بریج یک‌سر آویز (۸۰٫۳٪) و بریج ترکیبی دندان‌ـ‌ایمپلنت (۷۷٫۸٪) در ۱۰ سال، ضعیف‌ترین ردیف‌ها بودند.
عمر بریج چقدر است؟
در همین مرور، عمر بریج معمول روی دندانهای طبیعی چنین بود: ۹۳٫۸٪ پس از ۵ سال و ۸۹٫۲٪ پس از ۱۰ سال. یعنی از هر ۱۰۰ بریج، حدود ۸۹ تا ۹۰ مورد پس از ده سال هنوز در دهان بودند. این میانگین مطالعات است و برای یک بریج مشخص تضمین نیست.
بقا یعنی بی‌مشکل بودن؟ عوارض را هم ببینید
همان مرور نشان داد در ۵ سال، حدود ۱۵٫۷٪ بیماران با بریج معمول حداقل یک عارضه داشتند؛ این رقم برای بریج‌های چندواحدی روی ایمپلنت ۳۸٫۷٪ بود، و عوارض فنی در ترمیم‌های ایمپلنتی به‌طور معنادار شایع‌تر بود. توجه کنید ۳۸٫۷٪ مربوط به بریج چندواحدی روی ایمپلنت است، نه یک تاج تکی.
برای تاج تکی که موضوع اصلی ایمپلنت یا بریج در یک دندان است، Jung و همکاران (۲۰۰۸) نتایج ۵ ساله را این‌گونه گزارش کردند (Jung):
- بقای خود ایمپلنت: ۹۶٫۸٪؛ بقای تاج روی آن: ۹۴٫۵٪
- شل‌شدن پیچ یا اباتمنت: ۱۲٫۷٪
- شکستن چینی یا ونیر تاج: ۴٫۵٪
- مشکل بافت نرم یا التهاب اطراف ایمپلنت: ۹٫۷٪ تاج‌ها
- از دست رفتن استخوان بیش از ۲ میلی‌متر: ۶٫۳٪ ایمپلنت‌ها
الگوی کلی روشن است: مشکل بریج بیشتر زیستی است (پوسیدگی و از دست رفتن حیات پالپ دندان پایه)، مشکل ایمپلنت بیشتر فنی (شکستن چینی، شل‌شدن پیچ، گیر ترمیم). این تقسیم مطلق نیست، چون ایمپلنت هم مشکل بافتی دارد؛ اما تفاوت مهمی دارد: مشکل بریج ممکن است در یک دندان طبیعی باشد، و مشکل فنی ایمپلنت عموماً به خود ترمیم مربوط است.
این اعداد را چطور بخوانیم؟
- تفاوت ۸۹٫۲٪ و ۸۹٫۴٪ در عمل ناچیز است و نباید مبنای انتخاب باشد.
- به‌جای یک عدد، به نوع مشکل نگاه کنید: مشکل در دندان طبیعی رخ می‌دهد یا در خود ترمیم؟
- بریج یک‌سر آویز و بریج ترکیبی دندان‌ـ‌ایمپلنت در این دادهها ضعیف‌ترند؛ این طرح‌ها به دلیل بالینی روشن نیاز دارند.
- اعداد گروهی‌اند و دندان شما می‌تواند رفتار متفاوتی داشته باشد.
اثر بر دندانهای مجاور: چرا در ایمپلنت یا بریج تعیین‌کننده است؟
بزرگ‌ترین تفاوت بالینی در ایمپلنت یا بریج، سرنوشت دو دندان کنار جای خالی است. مرور Hebel این نکات را برجسته می‌کند:
- برای بریج باید از دندانهای پایه ساختار برداشته شود؛ این کار خطر نیاز به درمان ریشه و پوسیدگی ریشه را بالا میبرد.
- بریج یک واحد است؛ اگر یک پایه مشکل پیدا کند، کل بریج درگیر میشود.
- شسته‌شدن سیمان زیر روکش پایه، طبق Hebel، می‌تواند به از دست رفتن دندان پایه برسد.
- لبه‌ی زیر لثه‌ی روکش‌ها با التهاب لثه مرتبط شده است.
- ایمپلنت دندانهای مجاور را آمادهسازی نمی‌کند و دستنخورده میگذارد.
داده‌های Pjetursson همین را از زاویه‌ی دیگری تأیید می‌کند: شایع‌ترین عارضه‌ی بریج دندان روی پایه‌های طبیعی، پوسیدگی و از دست رفتن حیات پالپ بود، یعنی مشکلی که در خود دندانهای مجاور رخ می‌دهد.
این به معنای «بریج بد است» نیست. اگر دو دندان مجاور از قبل ترمیم بزرگ دارند یا به هر دلیل باید روکش شوند، آنها به هر حال تراشیده خواهند شد و مزیت «دستنخورده ماندن» ایمپلنت کم‌رنگ میشود. این استدلال بالینی است، نه نتیجه‌ی یک عدد؛ دندانپزشک با معاینه همین را می‌سنجد. اگر می‌خواهید بدانید روکش پایه‌ی بریج چه کاری انجام می‌دهد، صفحه‌ی روکش دندان در شیراز را ببینید.
استخوان پس از کشیدن دندان: چرا زمان‌بندی در ایمپلنت یا بریج مهم است؟
مرور Tan و همکاران (۲۰۱۲، ۲۰ مطالعه) نشان داد استخوان محل دندان کشیده‌شده تغییر می‌کند: ۶ ماه پس از کشیدن، پهنای استخوان ۲۹ تا ۶۳٪ و ارتفاع آن ۱۱ تا ۲۲٪ کم شده بود، میانگین کاهش پهنا حدود ۳٫۸ میلی‌متر بود و بیشترین تغییر در ۳ تا ۶ ماه اول رخ داد (Tan).
پیام عملی برای ایمپلنت یا بریج این است: اگر ایمپلنت جزو گزینه‌هاست، مقدار و کیفیت استخوان باقی‌مانده را باید با رادیوگرافی سه‌بعدی سنجید. گاهی کمبود استخوان به پیوند و در فک بالا به سینوس لیفت نیاز دارد که زمان و هزینهی مسیر را بالا میبرد؛ مقاله‌ی سینوس لیفت پیش از ایمپلنت این را توضیح داده است. اگر دندان هنوز کشیده نشده، کاشت در همان جلسه فقط با شرایط مشخص ممکن است؛ جزئیات در مقاله‌ی ایمپلنت فوری آمده و زمان مناسب کشیدن دندان را در کشیدن دندان برای کاشت ایمپلنت ببینید.
هزینه ایمپلنت یا بریج: ساختار هزینه، نه عدد
عنوان این مقاله «مقایسهی هزینه» را وعده می‌دهد و ما عمداً عدد نمیدهیم: قیمتها از مطبی به مطب دیگر، از ماده‌ای به ماده‌ی دیگر و در گذر زمان تغییر می‌کنند، و هیچ‌کدام از منابع علمی این مقاله قیمت ایران را گزارش نمی‌کنند. آنچه منصفانه قابل مقایسه است، ساختار هزینه در ایمپلنت یا بریج است:
- هزینهی شروع: در ایمپلنت جراحی، تصویربرداری سه‌بعدی، اباتمنت و تاج؛ در بریج آمادهسازی دو دندان پایه و ساخت بریج.
- مراحل کمکی: پیوند استخوان یا سینوس لیفت در ایمپلنتی که استخوان کافی ندارد؛ درمان یا ترمیم دندانهای پایه در بریج، اگر آن دندانها آسیب دیده باشند.
- نگهداری و تعمیر: طبق دادهها، تعمیر فنی (پیچ، چینی) در ایمپلنت و درمان پوسیدگی یا ریشه‌ی دندان پایه در بریج محتمل‌تر است.
- تعویض در بلندمدت: بریج یک واحد است و در شکست، معمولاً کل آن دوباره ساخته میشود؛ تاج ایمپلنت گاهی به‌تنهایی تعویض میشود.
- زمان و جلسات: ایمپلنت زمان بیشتری میبرد، که برای برخی افراد هزینهی غیرمستقیم (رفت‌وآمد، مرخصی) دارد.
برای مقایسهی عادلانه، طرح هر دو گزینه را برای همان دندان و با همان سطح مواد، با فهرست مراحل کنار هم بخواهید. برای آشنایی با ساختار هزینهی تاج و بریج، صفحه‌ی هزینهی روکش دندان را ببینید. مقایسهی شخصی‌سازی‌شده‌ی ایمپلنت یا بریج برای دندان شما فقط پس از معاینه ممکن است.
زمان درمان و مراحل: در ایمپلنت یا بریج کدام زودتر تمام میشود؟
مرور Hebel می‌گوید ایمپلنت زمان بیشتری از بریج میبرد. بریج معمولاً شامل تراش دندانهای پایه، قالب‌گیری یا اسکن، ترمیم موقت و سیمان‌کردن بریج نهایی است. ایمپلنت شامل رادیوگرافی سه‌بعدی و برنامه‌ریزی، جراحی کاشت، دوره‌ی جوش‌خوردن استخوانی، و سپس اباتمنت و تاج است. مراحل کامل‌تر را در مراحل ایمپلنت دندان بخوانید.
کوتاه‌تر بودن بریج همیشه به معنای مناسب‌تر بودن نیست. اگر دندانهای مجاور سالم‌اند، سرعت بیشتر بریج با هزینهی تراشیدن آنها همراه است؛ و اگر استخوان کافی نیست، ایمپلنت زمان بیشتری می‌طلبد. در جایگزینی دندان از دست رفته، زمان یک معیار است، نه تنها معیار.
چه کسانی برای هر روش گزینه‌ی مناسبی نیستند؟
کسانی که برای ایمپلنت باید احتیاط کرد
استخوان یا بافت نرم ناکافی، دیابت کنترل‌نشده، سیگار و دندان‌قروچه از عواملی‌اند که نتیجه‌ی ایمپلنت را سخت‌تر می‌کنند. ارقام این عوامل در مقاله‌ی ایمپلنت فوری آمده است و در بحث ایمپلنت یا بریج به معنای «ایمپلنت ممنوع» نیست، بلکه یعنی باید پیش از تصمیم کنترل یا برنامه‌ریزی شوند.
کسانی که برای بریج باید احتیاط کرد
این موارد بریج را کم‌مزیت‌تر می‌کنند (استدلال بالینی، به‌جز مورد اول که عدد دارد):
- یک سمت جای خالی دندان پایه ندارد و بریج باید یک‌سر آویز ساخته شود؛ بقای ۱۰ سالهی این نوع ۸۰٫۳٪ بود.
- دندانهای پایه از قبل ضعیف، پوسیده یا با لثه‌ی درگیر هستند.
- دندانهای مجاور سالم و بدون ترمیم‌اند و تراشیدن آنها بی‌دلیل به نظر می‌رسد.
جدول تصمیم: وضعیت شما چیست و گزینه‌ی منطقی‌تر کدام است؟
این جدول منطق انتخاب ایمپلنت یا بریج را خلاصه می‌کند. ردیفی را پیدا کنید که شبیه وضعیت شماست؛ تصمیم نهایی با معاینه و رادیوگرافی گرفته میشود.
| اگر این وضعیت شماست… | گزینه‌ی منطقی‌تر |
|---|---|
| دو دندان مجاور سالم‌اند و استخوان کافی است | ایمپلنت معمولاً منطقی‌تر است، چون دندان سالم تراشیده نمی‌شود |
| دو دندان مجاور از قبل ترمیم بزرگ دارند یا باید روکش شوند | بریج هم گزینه‌ی جدی است؛ مزیت دستنخورده ماندن ایمپلنت کمتر میشود |
| استخوان کم است و جراحی اضافه نمی‌خواهید | بریج ساده‌تر است؛ ایمپلنت بعد از پیوند استخوان هم ممکن است |
| یک طرف جای خالی دندان پایه ندارد | بریج یک‌سر آویز ضعیف‌تر است؛ ایمپلنت یا گزینه‌ی دیگر را بررسی کنید |
| دیابت کنترل‌نشده، سیگار فعال یا دندان‌قروچه دارید | پیش از انتخاب، این عوامل کنترل شوند؛ ایمپلنت به آنها حساس‌تر است |
| زمان کوتاهی دارید | بریج معمولاً کوتاه‌تر است؛ ایمپلنت فوری فقط با معیارهای مشخص ممکن است |
| دندان هنوز کشیده نشده | زمان‌بندی کشیدن و کاشت را در معاینه بسنجید |
اشتباه‌های رایج در انتخاب ایمپلنت یا بریج
بیشتر اشتباه‌ها در انتخاب ایمپلنت یا بریج از چند برداشت ساده می‌آیند:
- انتخاب فقط براساس قیمت اولیه، بدون دیدن تعمیر و تعویض سالهای بعد.
- تصور اینکه ایمپلنت نیاز به مراقبت ندارد؛ دادهها در ۵ سال مشکل فنی و بافتی را در درصد قابل‌توجهی نشان میدهند.
- تصور اینکه بریج «موقتی» است؛ بقای ۱۰ سالهی آن ۸۹٫۲٪ بود.
- تراشیدن دو دندان سالم بدون پرسیدن از گزینه‌ی ایمپلنت.
- تصمیم گرفتن پیش از رادیوگرافی و معاینه.
پیش از تصمیم ایمپلنت یا بریج: چه پرسش‌هایی باید پرسید؟
این پرسش‌ها معیار خوبی برای سنجش کیفیت مشاوره‌اند:
- وضعیت دندانهای مجاور من چیست و آیا از قبل نیاز به روکش دارند؟
- استخوان من برای ایمپلنت کافی است یا پیوند لازم میشود؟
- طرح هر دو گزینه، با مراحل و مواد، چیست؟
- عوارض محتمل هر روش و برنامه‌ی کنترل و تعمیر بعد از آن چیست؟
- آیا برنامه‌ریزی دیجیتال کمکی می‌کند؟ درباره‌ی این رویکرد، صفحه‌ی ایمپلنت دیجیتال را ببینید.
محدودیت‌ها: شواهد چه چیزی را نشان نمی‌دهند؟
در بحث ایمپلنت یا بریج، شواهد علمی مرز دارند. این پنج محدودیت را بدانید:
- مقایسهی غیرمستقیم: ارقام Pjetursson از جمع‌بندی مطالعات جداگانه آمده، نه یک کارآزمایی تصادفی که بریج و ایمپلنت را روی بیماران مشابه رودرو مقایسه کند.
- بقا یعنی حضور ترمیم: ماندگاری ۸۹٪ یعنی ترمیم هنوز در دهان بود؛ ترمیمی که مشکل داشته ولی در دهان مانده هم «بقا» حساب میشود.
- بازه‌ی پیگیری: بیشتر دادهها در ۵ تا ۱۰ سال است و برای بازه‌های طولانی‌تر اطلاعات کمتری داریم.
- مقاله‌ی Hebel قدیمی‌تر است: این مرور بالینی در سال ۲۰۰۰ منتشر شده و مواد و فناوری امروز (از جمله برنامه‌ریزی دیجیتال) ممکن است برخی نتایج را تغییر داده باشد.
- هزینه و استخوان: در منابع این مقاله داده‌ی قیمت ایران وجود ندارد، و شواهد مستقیمی که نشان دهد بریج یا ایمپلنت استخوان را بهتر حفظ می‌کند ارائه نشده است؛ پس هیچ‌کدام از این دو ادعا را مطرح نمی‌کنیم.
همچنین اعداد گروهی، میانگین مطالعات‌اند؛ نتیجه برای یک دندان مشخص می‌تواند متفاوت باشد.
جمع‌بندی و قدم بعدی
ایمپلنت یا بریج پرسشی با یک پاسخ ثابت نیست. ماندگاری ۱۰ سالهی بریج معمول و تاج تکی روی ایمپلنت در مرور Pjetursson تقریباً برابر بود؛ تفاوت اصلی در دندانهای مجاور، نوع مشکلی که ممکن است پیش بیاید، نیاز به استخوان، زمان و ساختار هزینه است. اگر دندانهای مجاور سالم‌اند و استخوان کافی است، ایمپلنت دلیل منطقی دارد؛ اگر آنها از قبل ترمیم شده‌اند یا جراحی بیشتر مناسب نیست، بریج هم گزینه‌ای جدی است. تصمیم شخصی را فقط معاینه و رادیوگرافی روشن می‌کند.
شرایط ویژه انجام خدمات دندانپزشکی قسطی در شیراز
پرسش‌های متداول
در ایمپلنت یا بریج کدام عمر بیشتری دارد؟
عمر بریج چقدر است؟
تفاوت ایمپلنت و بریج در دندانهای مجاور چیست؟
هزینه ایمپلنت یا بریج کدام کمتر است؟
کدام زودتر تمام میشود، ایمپلنت یا بریج؟
اگر استخوان کم باشد، ایمپلنت ممکن نیست؟
ایمپلنت یا بریج، کدام مراقبت بیشتری میخواهد؟
اگر هر دو ممکن باشد، چطور بین ایمپلنت یا بریج انتخاب کنم؟
منابع
- Pjetursson BE, Brägger U, Lang NP, Zwahlen M. Comparison of survival and complication rates of tooth-supported fixed dental prostheses (FDPs) and implant-supported FDPs and single crowns (SCs). Clinical Oral Implants Research. 2007;18(Suppl 3):97–113. doi.org
- Jung RE, Pjetursson BE, Glauser R, Zembic A, Zwahlen M, Lang NP. A systematic review of the 5-year survival and complication rates of implant-supported single crowns. Clinical Oral Implants Research. 2008;19(2):119–130. boris.unibe.ch
- Hebel K, Gajjar R, Hofstede T. Single-tooth replacement: bridge vs. implant-supported restoration. Journal of the Canadian Dental Association. 2000;66(8):435–438. cda-adc.ca
- Tan WL, Wong TL, Wong MC, Lang NP. A systematic review of post-extractional alveolar hard and soft tissue dimensional changes in humans. Clinical Oral Implants Research. 2012;23(Suppl 5):1–21. hub.hku.hk
- International Team for Implantology (ITI). Implant Placement and Loading Protocols — Consensus Statement. academy.iti.org
سلب مسئولیت پزشکی: این مطلب صرفاً جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین معاینه‌ی بالینی، رادیوگرافی و تشخیص دندانپزشک نیست. انتخاب بین ایمپلنت، بریج یا هر روش دیگر باید پس از معاینه‌ی حضوری و بررسی رادیوگرافی تعیین شود.
